Maliyet hesabı, bir ürünün ya da hizmetin “gerçekten kaça mal olduğunu” kalem kalem ortaya koyarak doğru fiyatlandırma, kârlılık analizi ve bütçe planlaması yapmanızı sağlar. Özellikle enflasyon, kur hareketleri ve giderlerin arttığı dönemlerde maliyet hesabını doğru kurmayan işletmeler; ya düşük fiyatla kârı kaçırır ya da yüksek fiyatla talebi kaybedebilir.
Maliyet hesabı nedir?
Maliyet hesabı; üretim yapan işletmelerde hammaddeden işçiliğe, enerji giderlerinden genel üretim giderlerine kadar tüm unsurları toplayıp birim maliyeti bulma sürecidir. Hizmet işletmelerinde ise iş gücü süresi, kullanılan araç/abonelikler, seyahat ve dolaylı giderler gibi kalemler üzerinden hizmetin birim maliyeti hesaplanır.
Maliyet hesabı neden önemlidir?
- Doğru satış fiyatı belirlemenizi sağlar (tahmine değil veriye dayalı).
- Kârlılığı doğru ölçersiniz (hangi ürün/hizmet kazandırıyor, hangisi zarar ettiriyor?).
- İsrafı ve verimsizliği yakalarsınız (yüksek fire, gereksiz enerji tüketimi, fazla mesai vb.).
- Bütçe ve nakit akışı planlaması kolaylaşır.
- Stok ve üretim planı daha sağlıklı yapılır.
Temel maliyet türleri
1) Direkt (doğrudan) maliyetler
Ürün/hizmetle net şekilde ilişkilendirilebilir:
- Hammadde ve malzeme
- Direkt işçilik (üretimde çalışan personelin üretime harcanan süresi)
- Ürüne özel ambalaj vb.
2) Endirekt (dolaylı) maliyetler
Tek bir ürüne doğrudan bağlamak zordur, dağıtım gerekir:
- Kira, elektrik, su, doğalgaz
- Bakım-onarım
- Amortisman (makine/ekipman payı)
- Yönetim/idarî giderler (bazı yöntemlerde ayrıca değerlendirilir)
3) Sabit ve değişken maliyetler
- Sabit: Üretim azalsa da genelde değişmeyen (kira, bazı maaşlar).
- Değişken: Üretimle birlikte artan (hammadde, kargo, paketleme, komisyon).
Maliyet hesabı nasıl yapılır? (Adım adım)
Adım 1: Maliyet merkezini belirleyin
Ne hesaplıyorsunuz?
- Bir ürün (ör. “X modeli”)
- Bir hizmet paketi (ör. “aylık danışmanlık”)
- Bir proje (ör. “web sitesi kurulumu”)
- Bir sipariş/parti üretim
Adım 2: Dönemi ve ölçü birimini netleştirin
- Aylık mı, 3 aylık mı, proje bazlı mı?
- Birim: adet, kg, saat, paket, işlem sayısı vb.
Adım 3: Direkt maliyetleri toplayın
Örnek:
- Hammadde: 120 TL
- Direkt işçilik: 60 TL
Direkt toplam = 180 TL
Adım 4: Dolaylı gider havuzu oluşturun
Aylık dolaylı giderler gibi düşünün:
- Kira 30.000
- Elektrik 8.000
- Bakım 2.000
- Amortisman 5.000
Dolaylı gider havuzu = 45.000 TL
Adım 5: Dağıtım anahtarını seçip dolaylı gideri paylaştırın
Dolaylı gideri “adil” dağıtmak için anahtar seçilir:
- Üretim saati
- Makine saati
- Direkt işçilik saati
- Üretim adedi
- Metrekare (depo/alan kullanımı)
Örnek: Ay boyunca toplam 900 üretim saati yapıldıysa,
Saatlik dolaylı gider = 45.000 / 900 = 50 TL/saat
Ürün X için 2 saat harcandıysa:
Ürün başı dolaylı gider = 2 × 50 = 100 TL
Adım 6: Birim maliyeti bulun
Birim maliyet = Direkt maliyet + Dağıtılan dolaylı maliyet
Örnek: 180 + 100 = 280 TL
Adım 7: Fire, iade, garanti ve finansman etkisini unutmayın
Maliyet hesabında sık kaçan kalemler:
- Fire/iskarta oranı
- İade/iptal maliyeti
- Garanti/servis maliyeti
- Tahsilat gecikmesi (vade farkı)
- Kur farkı (ithal girdi varsa)
Hizmet işletmelerinde pratik yöntem
Hizmette en kritik kalem genelde iş gücü saat maliyetidir.
- Personelin aylık toplam maliyeti (brüt ücret + SGK işveren + yan haklar vb.) hesaplanır
- Aylık verimli saat bulunur (ör. 160 saat yerine toplantı/boşluklar düşülerek 120 saat)
- Saatlik maliyet = Aylık maliyet / verimli saat
- Hizmetin kaç saat sürdüğüyle çarpılır + dolaylı gider payı eklenir.
Bu yöntem, “paket fiyatı” belirlerken sizi tahminden kurtarır.
Maliyet hesabında en sık yapılan hatalar
- Dolaylı giderleri hiç dağıtmamak (“hammadde + işçilik yeter” sanmak)
- KDV’yi maliyet gibi görmek (çoğu işletmede KDV bir maliyet değil, vergi mekanizmasıdır)
- Amortismanı ve bakım giderlerini yok saymak
- Fire/iadeyi sıfır kabul etmek
- Üretim adetleri değiştiğinde birim maliyetin değiştiğini unutmak
- “Geçmiş maliyetle” bugünün fiyatını belirlemek (güncel veri şart)
Sonuç: Sağlam maliyet = sağlam fiyat, sağlam kârlılık
Maliyet hesabı; sadece muhasebenin değil, satışın ve stratejinin de temelidir. Düzenli maliyet takibi yapan işletmeler; hangi ürüne yüklenmesi gerektiğini, hangi kalemlerin kârı erittiğini ve fiyatı nerede konumlandıracağını net biçimde görür.